Optymalizacja sterowania systemem zaopatrzenia w wodę na przykładzie Stacji Uzdatniania Wody Gruszczyn – Aquanet Poznań.

1. WPROWADZENIE
Podstawowym zadaniem systemów zaopatrzenia w wodę jest dostarczenie ludności wody
o wymaganej jakości, ilości oraz pod odpowiednim ciśnieniem.
Celem każdego operatora systemu wodociągowego jest wykonanie powyższego zadania przy
jak największej niezawodności działania urządzeń wodociągowych oraz przy optymalnie
niskich kosztach operacyjnych.
Początkowo urządzenia wodociągowe były sterowane ręcznie przez operatorów, ale
już od połowy lat 70-tych ubiegłego wieku rozpoczął się proces automatyzacji systemów
wodociągowych [1].
Ze względu na ograniczone możliwości obliczeniowe, pierwsze systemy sterowania były
raczej proste. Systemy te charakteryzowała prostota i pewność działania, nie pozwalały one
jednak na pełną optymalizację działania urządzeń wodociągowych oraz wyraźną poprawę
efektywności energetycznej systemu wodociagowego [2].
W celu poprawy wydajności działania systemów wodociągowych zostały opracowane
i wdrożone do działania zaawansowane programy sterujące.
Tego typu oprogramowanie jest używane m.in. do sterowania pracą pomp oraz produkcją
wody na Stacjach Uzdatniania Wody (zwanych dalej: SUW).
Badania przeprowadzone na różnych systemach wodociągowych w Holandii wskazują, iż
zastosowanie automatycznego sterowania pracą pomp SUW pozwala na zmniejszenie zużycia
enerii elektrycznej o ok. 5% oraz zmniejszenie mętności wody o 19% [3]. Podobne badania
przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych wskazały na 12% redukcję kosztów energii
elektrycznej [4].
Kolejną możliwością zwiększenia wydajności systemów wodociągowych jest
odpowiednie zarządzanie ciśnieniem w sieci wodociągowej. W większości przypadków
wdrożenie zarządzania ciśnieniem polega na tworzeniu obszarów niższego ciśnienia oraz
instalowaniu na sieci dystrybucyjnej zaworów redukujących ciśnienie. Odpowiednie
zarządzanie ciśnieniem prowadzi do zmniejszenia strat wody i tak np. badania
przeprowadzone w Gold Coast w Australii wykazały zmniejszenie strat wody o 21% w
wyniku redukcji ciśnienia w sieci wodociągowej [5]. Zmniejszenie strat wody w sieci
prowadzi również do zmniejszenia zużycia energii przez system wodociągowy [6].
W niniejszym artykule opisana zostanie optymalizacja działania systemu wodociągowego
SUW Gruszczyn, której właścicielem i eksploatatorem jest Spółka AQUANET S.A. z
Poznania. Optymalizacja osiągnięta została w wyniku implementacji na SUW Gruszczyn
nowoczesnego oprogramowania sterującego zarówno wielkością produkcji wody jak i
ciśnieniem wody podawanej do sieci.

2. WDROŻENIE SYSTEMU ZAAWANSOWANEGO STEROWANIA NA SUW
GRUSZCZYN
2.1. SUW Gruszczyn
Stacja uzdatniania wody w Gruszczynie po modernizacji zakończonej w roku 2007
przystosowana została do produkcji wody w ilości 24000 m3/d. Nowy układ technologiczny
SUW obejmuje otwarte napowietrzanie wody wraz z jej odgazowaniem, filtrację pierwszego
stopnia na filtrach antracytowo – kwarcowych oraz filtrację drugiego stopnia na filtrach
węglowych. Układ dezynfekcji po modernizacji nie uległ zmianie – jest ona dwustopniowa –
chlor dozowany jest przed zbiornikami wody czystej, natomiast na wyjściu ze stacji – do sieci
wodociągowej, dawkowany jest dwutlenek chloru.
Sterowanie pracą stacji odbywa się w systemie automatycznym. Usprawniło to przede
wszystkim proces płukania, który realizowany jest za pomocą sprężonego powietrza oraz
wody, według precyzyjnie określonego modelu.
Modernizacją objęta została również gospodarka osadowa - podczas płukania do rurociągu
wód popłucznych dodawany jest polielektrolit, natomiast osad z odstojników kierowany jest
do mechanicznego zagęszczacza, z którego wywożony jest na Oczyszczalnię Ścieków.


Fot. 1 SUW- Gruszczyn przed modernizacją

Fot. 2 SUW- Gruszczyn po przeprowadzonej w latach 2004-2007 modernizacji

 

System dystrybucji wody z SUW Gruszczyn obejmuje 2 strefy zaopatrzenia tj.

  • sieć wodociągową gm.Swarzędz,
  •  sieć wodociągową części gm.Czerwonak i części m.Poznania.

 

Rys. 1 Obszar zasilany przez Stację Uzdatniania Wody Gruszczyn


Łączna długość sieci wodociągowej dla obu stref wynosi ok. 159 km w tym ok. 20 km sieci
magistralnej DN 400 ÷ 600 mm. SUW zaopatruje w wodę niemal 50 tys. mieszkańców oraz
kilka znaczących zakładów przemysłowych (20 ÷ 25 % sprzedaży wody). Struktura
materiałowa rurociągów jest zróżnicowana z przewagą PE i PCV w obu strefach, rurociągi te
stanowią > 75 % wszystkich rurociągów. Największy przyrost długości sieci w obu strefach
datuje się na lata 1980 ÷ 1990 oraz 2000 ÷ 2010.

Rys. 2 Schemat systemu zaopatrzenia w wodę SUW Gruszczyn

2.2. Sterowanie przepływem produkcji wody
W pierwszym etapie procesu automatyzacji i optymalizacji pracy SUW Gruszczyn,
zastosowano regulację przepływu za pomocą rozproszonych sterowników PLC. W
zaprojektowanym układzie na podstawie pomiaru poziomu wody w zbiorniku wody czystej
realizowane jest sterowanie wydajnością pomp głębinowych – zwiększenie poziomu wody w
zbiorniku powoduje zmniejszenie wydajności ujęcia, i na odwrót. Zastosowane rozwiązanie
pozwoliło na automatyzację procesu sterowania wielkością produkcji wody. Nie było to
jednakże rozwiązanie optymalne, ze względu na występujące znaczne różnice wielkości
zapotrzebowania na wodę, co skutkowało częstymi zmianami nastaw ilości produkowanej
wody.
W drugim etapie projektu na SUW Gruszczyn zainstalowane zostało oprogramowanie
optymalizujące sterowanie systemem wodociągowym – OPIR (Optimal Production through
Intelligent Regulation co oznacza: Optymalizacja Produkcji poprzez Inteligentne Sterowanie).
Program ten dokonuje prognoz zapotrzebowania na wodę w strefie dystrybucyjnej i na ich
podstawie generuje odpowiednie nastawy dla pracy pomp, zasuw i innych urządzeń SUW.
Zastosowany model prognozuje zapotrzebowanie na wodę w obszarze dystrybucji SUW
Gruszczyn na najbliższe 48 godzin w 15 minutowych przedziałach czasowych.

Rys. 3 Przykładowy dzień pracy modelu OPIR na SUW-Gruszczyn

Powyższy wykres przedstawia rzeczywistą produkcję wraz z prognozą na przykładzie z dnia
22 maja 2013 r., na którym:
——linia wykreślona kolorem zielonym z widocznymi kropkami wyznacza prognozę
wielkości dystrybuowanej wody wykonaną 48 godzin wcześniej,
——— linia łamana wykreślona kolorem zielonym przedstawia rzeczywistą wartość
dystrybuowanej wody.
Trend popytu dobowego () składa się z 96 wartości kwartalnych, 1 wartość dla każdego
kwadransa w godzinie. Trendy popytu są wykonywane dla każdego dnia typowego osobno,
jak również dla każdego skonfigurowanego dnia specjalnego (soboty, niedziele, święta
państwowe, kościelne, Nowy Rok, okres wakacji itd.). Układ w przypadku wykonania
prognozy dnia typowego analizuje i przyswaja informacje na temat trendów, biorąc pod
uwagę trendy z poprzednich siedmiu tygodni, korygując jego wartość występowaniem
czynników mających wpływ na popyt (płukanie sieci, święta, okres wakacyjny, itp.).
——linia wykreślona kolorem czerwonym z widocznymi kropkami przedstawia prognozę
produkcji wykonaną 48 godzin wcześniej. Jest to graficzne przedstawienie wielkości
produkcji (całego reżimu technologicznego ujęcia, uzdatniania i dezynfekcji wody),
—— linia łamana wykreślona kolorem czerwonym oznacza rzeczywistą wielkość produkcji
stacji. Jest to graficzne oddanie wielkości produkcji (całego reżimu technologicznego ujęcia,
uzdatniania i dezynfekcji wody),
——linia wykreślona kolorem niebieskim z widocznymi kropkami prezentuje prognozę
wysokości napełnienia zbiornika retencyjnego wykonaną 48 godzin wcześniej. Jest to
graficzne przedstawienie prognozowanej wielkości dostępnej retencji,
—— linia łamana wykreślona kolorem niebieskim ukazuje rzeczywistą wysokość napełnienia
zbiornika retencyjnego. Jest to graficzne przedstawienie wielkości dostępnej retencji.

Prognozujący algorytm programu jest samouczący, co oznacza, iż automatycznie tworzy
bazę danych zawierającą wszystkie historyczne krzywe zapotrzebowania na wodę by na ich
podstawie określić przyszłe zapotrzebowanie na wodę. Szczegóły dotyczące działania takiego
modelu prognozującego zostały opisane w publikacji współautora niniejszego artykułu –
Martijna Bakkera [7]. Na podstawie wykonanej prognozy zapotrzebowania na wodę,
algorytm programu dokonuje niezbędnych obliczeń nastaw dla wielkości produkcji wody.
Algorytm działa w ustalonych granicach górnego i dolnego poziomu wody w zbiorniku wody
czystej – poziom wody musi się utrzymywać między określonymi granicami. Program
optymalnie wykorzystuje dostępną retencję zbiornika i utrzymuje wielkość produkcji wody na
bardzo wyrównanym poziomie. Na Rys. 4 poniżej przedstawiono porównanie produkcji i
dystrybucji wody w dwóch okresach: przed wprowadzaniem sterowania opartego o algorytm
sterujący (sterowanie konwencjonalne PLC) i po uruchomieniu programu optymalizującego
OPIR. W kolejnej części artykułu krótko opisane zostaną oba okresy porównawcze.

Rys. 4 Porównanie zależności na linii produkcja/ dystrybucja przy sterowaniu
konwencjonalnym (górny wykres) oraz po uruchomieniu programu optymalizującego (dolny
wykres)

2.3. Sterowanie ciśnieniem
W pompowni IIo na SUW Gruszczyn zainstalowanych jest pięć jednakowych pomp z
silnikami współpracującymi z falownikami regulującymi obroty.

Fot. 3 SUW- Gruszczyn zespół pomp dystrybucyjnych
Wszystkie pompy pracują jako jeden zespół pompowy tłocząc jednakowe ciśnienie, którego
wartość uzależniona jest od informacji przekazywanej z zainstalowanych na sieci punktów
pomiarowych. Uzdatniona woda pompowana jest do dwóch oddzielnych stref
dystrybucyjnych – Swarzędz oraz Poznań. Na pompach utrzymywane jest równe ciśnienie w
obu kierunkach przy czym przed wprowadzeniem optymalizacji ciśnienie dla strefy Swarzędz
było obniżane za pomocą zaworu redukcyjnego.


Fot. 4 Zdemontowany zawór obniżający ciśnienie dla strefy dystrybucji Swarzędz.


W celu optymalizacji i sterowania ciśnieniem dystrybucyjnym w sposób aktywny
zdemontowano zawór redukcyjny, a w różnych punktach sieci dystrybucyjnej
zainstalowanych zostało dziewięć punktów pomiarowych ciśnienia i przepływu zasilanych
bateryjnie oraz wykorzystano dwa punkty pomiaru ciśnienia on-line (zasilanie elektryczne).
Mierzone wartości ciśnień wykazały, iż nie ma potrzeby „sztucznego” utrzymywania dwóch
stref ciśnienia. Po demontażu zaworu redukującego ciśnienie, ciśnienia w obu strefach
dystrybucji wody zostały wyrównane.
W celu sterowania wielkością ciśnienia dystrybucyjnego, w modelu OPIR
zainstalowany został dodatkowy moduł sterujący DPCM (Dynamic Pressure Control Module
co oznacza – Dynamiczny Moduł Sterowania Ciśnieniem). Poniższy rysunek przedstawia
przykładowy interfejs użytkownika DPCM.

Rys. 5 Interfejs modułu sterowania ciśnieniem


Na interfejsie widoczne są wszystkie punkty pomiarowe, wartości ciśnień
pomierzonych oraz najniższe dopuszczalne wartości ciśnienia ustalone dla każdego punktu -
nastawy graniczne.
Przy tradycyjnym (statycznym) sterowaniu nastawa ciśnienia była stałą wartością
określaną przez Operatora. Model DPCM działa w sprzężeniu zwrotnym i w sposób
dynamiczny poprzez porównywanie wielkości ciśnień pomierzonych z określonymi
wartościami ciśnień minimalnych, oblicza nastawy dla stacji pomp. Punkt pomiarowy, dla
którego ciśnienie jest najbliższe dolnej granicy, jest głównym punktem odniesienia dla
sterowania ciśnieniem. Na Rys. 5 wspomniane wyżej ciśnienie wzorcowe jest wizualizowane
za pomocą podświetlonej na kolor ciemno-niebieski belki.

2.4. Punkty pomiarowe ciśnienia
Punkty pomiarowe ciśnienia zostały wyposażone w lokalne rejestratory oraz modemy
GSM. Pomierzone wartości ciśnień są lokalnie buforowane a następnie dla punktów
bateryjnych raz na dzień transmitowane do systemu SCADA SUW Gruszczyn, dla
pozostałych dwóch przekazywane on-line. Oznacza to, że wartości pomiarowe ciśnienia z 9
punktów bateryjnych nie są dostępne w czasie rzeczywistym. Pomimo to model DPCM
wykonuje w czasie rzeczywistym obliczenia wielkości ciśnienia pi dla każdego punktu
pomiarowego i jako funkcję mierzonej w czasie rzeczywistym wartości ciśnienia w stacji
pomp pps oraz ilości wody podawanej do sieci Fdyst.:        · 
                                        

Wartości a i b w równaniu (1) są wyznaczane przez model DPCM na podstawie danych
przekazanych z punktów pomiarowych ciśnienia w okresie poprzednich 72 godzin (Rys. 6).


Rys. 6 Linia trendu przedstawiająca związek pomiędzy wielkością przepływu a spadkiem
ciśnienia między stacją pomp i punktem pomiarowym, wyznaczona metodą najmniejszych
kwadratów.

DPCM jest, więc modelem działającym w sprzężeniu zwrotnym, wykorzystującym
prognozowane wielkości jako dane wejściowe, przez co stanowi pewnego rodzaju hybrydę
układu prognozującego i sprzężenia zwrotnego. Układ taki został opisany przez Ulanicki i
inni w 2000 r. [8]

3. PODSUMOWANIE
W niniejszej części 1 artykułu przedstawiono narzędzia optymalizacyjne jakie zostały
zainstalowane na systemie zaopatrzenia w wodę SUW Gruszczyn, eksploatowanym przez
Aquanet Poznań S.A. W kolejnej części przedstawione zostanie porównanie dwóch okresów
działania systemu SUW Gruszczyn – przed i po optymalizacji. Obliczone zostaną spadki
zużycia energii elektrycznej i strat wody w sieci dystrybucyjnej, osiągnięte dzięki
zainstalowanemu oprogramowaniu sterującemu.
 
PIŚMIENNICTWO
[1] Bunn S.: Closing the loop in water supply optimisation, Proceedings IET Water
Event 2007, Coventry.
[2] Bakker M., Van Schagen K., Timmer J.: Flow control by prediction of water demand,
Journal of Water Supply: Research and Technology – AQUA.52 (6)/ 2003: s. 417-424.
[3] Bakker M., Vreeburg J.H.G., Palmen L.J., Sperber V., Bakker G., Rietveld L.C.:
Better water quality and higher energy efficiency by using model predictive flow
control at water supply systems., Journal of Water Supply: Research and Technology
– AQUA, 2013.
[4] Bunn S.M., Reynolds L.: The energy-efficiency benefits of pumps-scheduling
optimization for potable water supplies., IBM Journal of Research and
Development, 53 (3), 2009.
[5] Girard M., Stewart R.A.: Implementation of pressure and leakage management
strategies on the gold coast, Australia: Case study, Journal of Water Resources
Planning and Managements, 133 (3), s. 210-217, 2007.
[6] Colombo A.F., Karney B.W.: Impacts of leaks on energy consumption in pumped
system with storage, Journal of Water Resources Planning and Management, 131 (2),
s. 146-155, 2005.
[7] Bakker M., Rietveld L.C., Schagen K.M.: Short term water demand forecasting with
a general adaptive model, Journal of Environmental Modelling and Software, 2013.
[8] Ulanicki B., Bounds P.L.M., Rance J.P., Reynolds L.: Open and closed loop pressure
control for leakage reduction, Urban Water, 2 (2), s. 105-114, 2000.

 

 

 

do góry
 
 
 
 
DHV HYDROPROJEKT
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością
ul. Dzielna 60
01-029 Warszawa
 
Sekretariat:
tel. (48 22) 53 13 400
fax (48 22) 635 00 20
dhvhydroprojekt@rhdhv.com
Marketing:

tel. (48 22) 53 13 441
tel. (48 22) 53 13 442